Ders 1: OSMANLI EKONOMİSİ 3

Lonca Teşkilatı

Lonca teşkilatı bir meslek örgütüdür ve ahiliğin bir koludur. Her bir mesleğin kendi lonca örgütü vardır.  Demirciler, fırıncılar gibi.

Loncanın üyelerini oluşturan esnaf ve zanaatkârlar bedesten, kapan hanı, çarşı ve pazar gibi yerlerde ya kendi ürettikleri malları satarlar ya da malların satılmasına aracılık ederlerdi.

Lonca mensubu esnaf ve zanaatkârların dükkân açma hakkına gedik adı verilirdi. Gedik hakkına sahip olmak için çıraklık ve kalfalık aşamalarını geçip usta olmak gerekliydi.

Loncaların başında ustalar tarafından seçilen kethüda bulunurdu. Her meslek loncasını manevi ve dini alanda temsil eden kişiye ise şeyh adı verilirdi. Yiğitbaşı hammaddeyi pazardan alıp ustalara dağıtırdı. Ehli hibre ise pazar fiyatlarını ve malların niteliğini belirler ve işçileri seçerdi.

Osmanlı Devletinin malların çarşı, pazar, kapan hanı ve bedesten gibi yerlerde satılmasını istemesinin sebepleri vardır. Malların bu şekilde satılmasıyla devlet fiyatları belirleyebiliyor, yolsuzlukları önleyebiliyor ve pazar vergilerini toplayabiliyordu.

Devlet hazinenin ve halkın çıkarları söz konusu olmadıkça loncanın iç işlerine karışmazdı. Ancak loncanın bütün seçim ve kararları kadı tarafından kaydedilirdi. Anlaşmazlık durumunda lonca üyeleri kadıya ya da divan-ı hümayüne başvurabilirlerdi

19. yüzyıldan önce ulaşımın ilkelliği yüzünden malların ve hammaddelerin şehirlere ulaşması sınırlıydı. Bu yüzden mal ve hammaddelerin fırsatçıların eline geçmeden lonca üyelerine uygun fiyattan ulaştırılması ve hiçbir ustayı işsiz bırakmayacak şekilde dağıtılması gerekliydi. Eğer fazla üretim olursa fiyatlar düşeceğinden esnaf zarar görürdü. Az üretim ise fiyatları yükselteceğinden halk için olumsuzdu.

 

Loncalar zamanla bozulmuştur. Loncaların bozulmasının sebepleri kethüde, yiğitbaşı usta gibi unvanların kalıtsal olarak babadan oğla geçmesi, gücü elinde bulunduran saray ağaları, saray kadınları ve kapıkulu askerlerinin loncalara girmeleri ve yeniçerilerin sahip oldukları ayrıcalıklar nedeniyle denetimden kurutularak loncaların yapısını kendi çıkarları doğrultusunda bozmaları neden olmuştur.  

Loncalar, Osmanlı ekonomisinin kısıtlayıcı kurallardan kopmasını ve bir Osmanlı burjuvazisinin ortaya çıkmasını önlemiştir.

Lonca teşkilatı 19. yy’daki Sanayi Devrimi’nin ardından ve özellikle de 1840 yılından sonra Avrupa’dan ithal edilen ucuz mallar nedeniyle yıkılmıştır.

Ders 2: Dış Ticaret

Osmanlı devletinin egemenlik alanını genişletmesi, egemen olduğu topraklarda güvenliği sağlaması ve liman şehirlerini ele geçirmesi, 14. Yy.’ın sonlarından itibaren dış ticaretin gelişmesini sağlamıştır.

Ticaretin geliştirilmesi ve tüccarların güvenliğinin ve ihtiyaçlarının sağlanması için ticaret yolları üzerine kervansaraylar yapılmıştır.

16. yy.’da Portekizliler, bütün çabalarına karşın Hindistan ve Endonezya’dan Basra Körfezi ve Kızıldeniz yoluyla Orta Doğu’ya gelen ticaret yollarını kesememişlerdir.

Osmanlılar’ın Çanakkale Boğazı’nı denetlemeleri, İtalyanları kolayca Karadeniz ticaretinden uzak tutabilmişlerdir. Bunun yanı sıra Karadeniz, İran ve Macaristan’daki savaşlarda askeri malzemenin taşınması bakımından önemli bir ulaşım yoluydu.

Osmanlılar batı Hristiyan dünyası ile olan ticareti, 1569’a kadar İtalyan devletleri ile yürütürdü. Osmanlı Devleti’nin Bizans aleyhinde büyümesi, Venedik’in o zamana dek gümrüksüz ve denetimsiz kullandığı bu ticaret alanını yitirmesi demekti. Bundan dolayı Osmanlı Devleti ile Venedik’in arası bozulmuştur.

 16. Yy’ın ikinci yarısında ise İtalyan Devletleri’nin yerini alan İngiltere, Fransa ve Hollanda’ya kapitülasyonlar verilmiştir. Merkantalist Avrupalı Devletleri, kapitülasyonların ilk halini değiştirip zorunlu ayrıcalık haline sokarak ve genişleterek, Osmanlı ekonomisini sonunda bir ekonomik sömürü haline getirmişlerdir.